Innovatieve praktijken en tools voor zelfbeschikking en inclusief leven – Terugblik op de conferentie van 15 september 2026
Focus op het onderzoek van RAAVI
De dag opende met het werk van RAAVI. Eerst kwam het participatief onderzoek aan bod, waarvan Sarah Schroyen (Université de Liège) en Silke Daelman (Universiteit Gent) de eerste resultaten voorstelden.
De dag begon met het werk van RAAVI. Eerst was er het participatief onderzoek, waarvan Sarah Schroyen (Universiteit Luik) en Silke Daelman (Universiteit Gent) de eerste resultaten voorstelden.
Die eerste resultaten komen uit onderzoek in Belgische voorzieningen. Ze tonen onder meer aan dat bewoners wel deelnemen aan het dagelijkse leven in de voorziening, maar weinig zeggenschap hebben over hun eigen leven. Dat komt door de spanning tussen bescherming en autonomie, het personeelstekort en structurele drempels. De volledige resultaten van het participatief onderzoek zijn begin 2027 beschikbaar.
Daarna overliepen Silke Daelman en Sarah Schroyen de 10 kernpunten uit de literatuurstudie over zelfbeschikking van personen met een beperking.
Tijdens de voorstelling van de literatuurstudie brachten de Raavisseurs, het collectief van zelfvertegenwoordigers van RAAVI, hun ervaringskennis in bij elk van de 10 kernpunten. Met getuigenissen, slams en vragen toonden ze wat de literatuurstudie betekent in het echte leven, voorbij het onderzoek.
Zelfbeschikking: welke houding in begeleiding en ondersteuning?
Hoe zet je vaststellingen om in daden? Jérémie Treutenaere, directeur van de Maison d’Accueil Spécialisée “Aquarelle”, vertelde hoe zijn voorziening een echte cultuuromslag heeft doorgemaakt.
“Wij maken mensen niet zelfbeschikkend. Zij zijn het die óns tot professionals maken.”
Jérémie Treutenaere
Het traject van de Maison d’Accueil Spécialisée “Aquarelle” begon met het behalen van het Humanitude-label. Dat bood een kader en een gemeenschappelijke taal, zowel voor de professionals als voor de bewoners. Maar volgens Jérémie Treutenaere “bewijst een label niet dat we goed voor mensen zorgen. Het verplicht ons om dat elke ochtend opnieuw te bewijzen.”
De cultuuromslag moest dus verder gaan dan een label. Jérémie Treutenaere gaf daar twee voorbeelden van:
- Opgeleide bewoners nemen deel aan de aanwerving van nieuwe zorgkundigen.
- Meer begeleide personen zetelen in de CVS (Conseil de la Vie Sociale, een bewonersraad die in Frankrijk verplicht is).
Tot slot gaf Jérémie Treutenaere vijf voorwaarden voor een geslaagde cultuuromslag die zelfbeschikking ondersteunt:
- Eerst cultuur, dan tools. Wat de praktijk echt deed veranderen, waren de momenten waarop het team samen nadacht over de zin van het werk.
- Geen extra overlegorgaan. Een participatief traject dat zijn eigen vergadering in het leven roept, sterft aan die vergadering.
- Erkende en beschermde tijd. Zonder vastgelegde uren voor workshops, opleidingen en voorbereiding wordt alles binnen drie maanden weer theorie.
- Een betrokken en stabiele directie. Niets houdt stand als de directie onderweg wisselt, of als ze het thema alleen in de externe communicatie uitdraagt.
- Aanvaarden dat participatie vele vormen aanneemt. Participatie ziet er in twee naburige leefgroepen niet hetzelfde uit. Wie ze wil uniformeren, doodt ze.
De toolbank en de toolboxen van RAAVI
In de voormiddag ging het over een omslag in cultuur en houding. De namiddag stond in het teken van de tools. Pauline Tursi, coördinator van het RAAVI-project, stelde de toolbank met hulpmiddelen van RAAVI voor, die sinds begin dit jaar online staat. Ze gaf ook een inkijk in de toolboxen die in de maak zijn.
Die toolboxen worden ontwikkeld in praktijkgemeenschappen waarin ervaringsdeskundigen, begeleiders en leden van directieteams samenkomen. Er zijn twee toolboxen in de maak:
- Een toolbox voor directieteams, zodat zij hun team kunnen begeleiden naar een andere begeleidingscultuur.
- Een toolbox voor begeleiders.
Rondetafel: tools die zelfbeschikking bevorderen
CAP SMILE (Wallonië)
Adrien Pergniaux en Marie Mestré stelden ons Cap Smile (website beschikbaar alleen in het Frans) voor. Deze Waalse vereniging wil personen met een beperking een stem geven. Daarvoor organiseert ze tevredenheidsenquêtes bij de personen die begeleid worden door de aangesloten diensten. Ze heeft daarbij een dubbel doel: iedereen een moment bieden waarop echt naar hen geluisterd wordt, en ervoor zorgen dat de resultaten tot concrete acties leiden. Al 130 diensten lieten zich overtuigen.
De aanpak steunt op de Smile-boekjes. Dat zijn tools die samen ontwikkeld werden door personen met een beperking, professionals en mantelzorgers.
De Cap Smile-enquêtes bevorderen zelfbeschikking: in een veilige en vertrouwelijke setting kan iedereen vrijuit spreken over verschillende thema’s, zonder angst om iemand te kwetsen of een “fout” antwoord te geven.
Stembus van tRede (Vlaanderen)
« Eigenaarschap is iets wat je hebt, niet iets wat je krijgt. » Die overtuiging vormt de kern van Stembus van tRede, een project dat Saskia Jacobs en Marc Bormans kwamen voorstellen.
tRede vzw startte het project in 2020 op in Vlaams-Brabant. Het groeide uit een gezamenlijke reflectie over eigenaarschap. Dat begrip kreeg de voorkeur boven zelfbeschikking, omdat het eigen is aan elke persoon en niet gegeven kan worden. Uit die reflectie ontstond een opleiding die vandaag elk nieuw lid volgt.
Concreet trekken groepen ervaringsdeskundigen van voorziening naar voorziening om projecten te beoordelen die het eigenaarschap willen versterken. Twaalf voorzieningen doen mee. Wanneer een van hen een nieuw project opstart, bekijkt een Stembus-groep het en stelt er vragen over. Daarna geeft de groep groen licht of stelt ze aanpassingen voor.
De kracht van de aanpak zit in verschillende elementen. Elk lid heeft een belangrijke en erkende rol en draagt bij aan het geheel. De groepen zijn heel divers: ze brengen mensen samen die op verschillende manieren begeleid worden, en die hun eigenaarschap dus ook op verschillende manieren beleven. En de professionals beperken zich tot een ondersteunende rol en komen enkel tussen als dat gevraagd wordt.
CAA – Communication Alternative Améliorée (Ondersteunde communicatie, Hauts-de-France)
In Hauts-de-France ten slotte vertelde Guillemette Hessel, regionaal coördinator van de Missions Elan CAA Hauts-de-France, over haar opdracht: expertise en informatie bieden over ondersteunde communicatie in zorg- en welzijnsvoorzieningen.
Ondersteunde communicatie (OC, in het Frans CAA) omvat alle middelen die ingezet kunnen worden om de communicatie van een persoon te vervangen of te verbeteren. Want communiceren gaat evenzeer over je uitdrukken als over begrijpen.
Sinds een jaar moet elk Frans departement een eigen team (mission départementale) hebben dat OC verder uitrolt. Hauts-de-France heeft met Élan mission CAA Hauts-de-France een voorsprong: daar werken al twee jaar vijf departementale teams onder een regionale coördinatie. Vandaag ondersteunen veertien projectmedewerkers de uitrol van OC in de hele regio.
Hun ambitie: uitgaan van ieders communicatieve competentie en die overtuiging in de hele regio verspreiden. Élan werkt daarvoor op twee sporen. Het eerste spoor is het regionale netwerk uitbouwen, zodat alle bestaande initiatieven met elkaar verbonden raken. Het tweede is de begeleiding van zowel zorgvoorzieningen als algemene voorzieningen.
In de voorzieningen volgt de aanpak een duidelijk stappenplan. Het begint met het engagement van de directie en de teams. Daarna volgen een stand van zaken en sensibiliseringsacties om de OC-cultuur bij elke professional te verspreiden. Vervolgens stellen het team en de directie samen een actieplan op, en na één à twee jaar volgt een zelfevaluatie.
In de loop van de dag tekende zich één boodschap af: zelfbeschikking is geen label, geen tool en geen vakje om aan te vinken. Het is een dagelijkse weg, gemaakt van dialoog, tijd en gedeelde macht. De tools bestaan en worden samen ontwikkeld, maar ze krijgen pas betekenis als de begeleidingscultuur mee verandert.
De partners van RAAVI danken van harte de 88 aanwezigen op de conferentie, en iedereen die ze online volgde.
Download hier de presentaties van de sprekers:
- De stand van het participatief onderzoek, door Sarah Schroyen en Silke Daelman
- Jérémie Treutenaere: Zelfbeschikking: welke houding in begeleiding en ondersteuning?
- Stembus van tRede
Ontdek de literatuurstudie van RAAVI:
